दशैं खुसी, सद्भाव, पारिवारिक मिलन र सांस्कृतिक उत्सवको पर्व हो। यो पर्वलाई स्वच्छ र स्वस्थ बनाउने जिम्मेवारी पनि हामी सबैको हो। घरको आँगन सफा गरेर मात्र हाम्रो दायित्व पूरा हुँदैन। घरबाट निस्कने फोहोर कहाँ पुग्छ, कसरी व्यवस्थापन हुन्छ र त्यसले वरपरको वातावरणमा कस्तो प्रभाव पार्छ भन्ने कुरामा पनि उत्तिकै ध्यान दिनुपर्छ।
स्रोतमै फोहोरको वर्गीकरण गर्नु, पुनः प्रयोग गर्न मिल्ने सामग्री छुट्याउनु, जैविक फोहोरलाई उपयुक्त तरिकाले व्यवस्थापन गर्नु र संकलन नहुँदासम्म फोहोर घरभित्रै सुरक्षित राख्नु जिम्मेवार नागरिकका आधारभूत अभ्यास हुन्।
खुला ठाउँमा फोहोर फाल्दा कुकुर र छाडा चौपायाले छर्ने, नाली थुनिने, दुर्गन्ध फैलिने र वातावरण प्रदूषित हुने जोखिमलाई सामान्य रूपमा लिनु हुँदैन। त्यसैले स्वच्छ दशैंका लागि अपनाऔँ यी पाँच बानी :
१. घरबाट निस्कने फोहोरलाई स्रोतमै वर्गीकरण गरौँ।
फोहोर व्यवस्थापनको सुरुवात घरबाटै हुन्छ। दशैंमा घरको सरसफाइ, परिकारको तयारी, फलफूलको उपभोग, पूजापाठ र पाहुनाको आवतजावत बढ्ने भएकाले सामान्य दिनको तुलनामा बढी फोहोर उत्पादन हुन सक्छ।
त्यसैले घरबाट निस्कने सबै प्रकारका फोहोरलाई एउटै भाँडो वा झोलामा राख्नुको सट्टा कुहिने, नकुहिने, पुनः प्रयोग गर्न मिल्ने र जोखिमयुक्त फोहोर छुट्टाछुट्टै राख्ने व्यवस्था मिलाउनुपर्छ। भान्साबाट निस्कने तरकारी तथा फलफूलका बोक्रा, चियापत्ती, फूलपात र खानाका उपयुक्त जैविक अवशेषलाई छुट्टै भाँडोमा राख्न सकिन्छ।
कागज, सफा प्लास्टिक, धातु तथा सिसाजस्ता सामग्रीलाई पुनः प्रयोग वा पुनः प्रशोधनका लागि छुट्याउनुपर्छ। ब्याट्री, रासायनिक पदार्थका कन्टेनर तथा अन्य जोखिमयुक्त फोहोरलाई सामान्य फोहोरमा मिसाउनु हुँदैन। यसरी स्रोतमै वर्गीकरण गर्दा फोहोरको मात्रा घटाउन, उपयोगी सामग्री पुनः प्राप्त गर्न र वातावरणीय प्रदूषण कम गर्न मद्दत पुग्छ।
परिवारका सबै सदस्यलाई फोहोर छुट्याउने बानीमा सहभागी गराउन सके यसको प्रभाव अझ प्रभावकारी हुन्छ।
२. जैविक फोहोरबाट कम्पोस्ट बनाऔँ र उपयोगी सामग्रीको पुनः प्रयोग गरौँ।
दशैंमा भान्साबाट निस्कने तरकारी तथा फलफूलका बोक्रा, चियापत्ती, फूलपात र अन्य उपयुक्त जैविक अवशेषलाई अनावश्यक फोहोरका रूपमा मात्र लिनु हुँदैन। उचित विधि अपनाउन सके यिनै सामग्रीबाट घरको करेसाबारी, बगैँचा तथा गमलाका लागि उपयोगी कम्पोस्ट मल बनाउन सकिन्छ।
यसका लागि घरमा छुट्टै कम्पोस्ट बिन वा उपयुक्त स्थानको व्यवस्था गर्न सकिन्छ। तर, मासु, तेलयुक्त परिकार तथा अन्य सामग्रीलाई कम्पोस्टमा राख्दा अपनाउनुपर्ने विधि फरक हुन सक्ने भएकाले उपयुक्त प्रक्रिया र व्यवस्थापनमा ध्यान दिनुपर्छ। त्यस्तै, कागज, धातु, सिसा र पुनः प्रशोधन गर्न मिल्ने प्लास्टिकलाई अन्य फोहोरबाट छुट्याएर सम्बन्धित संकलक वा पुनः प्रशोधन गर्ने निकायलाई दिन सकिन्छ।
कपडाको झोला, पुनः प्रयोग गर्न मिल्ने भाँडाकुँडा र पानीका बोतल प्रयोग गर्ने बानीले पनि नयाँ फोहोर उत्पादन हुनबाट रोक्छ। यसरी फोहोरलाई उपयोगी स्रोतका रूपमा लिन सक्दा घरबाट बाहिर पठाउनुपर्ने फोहोरको मात्रा घट्छ र प्राकृतिक स्रोतको संरक्षणमा समेत योगदान पुग्छ।
३ . फोहोर संकलन गर्ने गाडी नआउँदासम्म घरबाहिर जथाभावी फोहोर नफालौँ।
दशैंमा फोहोर संकलनको नियमित तालिका प्रभावित हुन सक्छ। यस्तो अवस्थामा संकलन गर्ने गाडी नआउँदै सडक किनार, गल्ली, चोक, नाली वा खाली जग्गामा फोहोर फाल्ने प्रवृत्ति देखिन सक्छ। तर, यसरी फोहोर बाहिर निकाल्दैमा त्यसको उचित व्यवस्थापन भएको मान्न सकिँदैन।
खुला ठाउँमा राखिएको फोहोर कुकुर, बिरालो तथा छाडा चौपायाले छरेर सडक र सार्वजनिक स्थानमा पुर्याउन सक्छन्। प्लास्टिक, कागज, खानाका अवशेष तथा अन्य सामग्री यत्रतत्र फैलिँदा टोलको सौन्दर्य बिग्रनुका साथै दुर्गन्ध फैलिने, झिँगा तथा अन्य कीरा आकर्षित हुने र नाली थुनिने जोखिम बढ्छ। वर्षाको पानीसँगै फोहोर बगेर जलस्रोतमा पुग्दा वातावरण प्रदूषित हुन सक्छ।
त्यसैले फोहोर संकलन नहुँदासम्म घरभित्रै सुरक्षित स्थानमा राख्ने व्यवस्था गर्नुपर्छ। ढक्कन लाग्ने, चुहावट नहुने र सफा गर्न मिल्ने भाँडो प्रयोग गर्नु उपयुक्त हुन्छ। जैविक फोहोरलाई अन्य सामग्रीबाट छुट्याएर राख्नुपर्छ र दुर्गन्ध तथा कीरा बढ्न नदिन नियमित व्यवस्थापन गर्नुपर्छ।
फोहोर संकलनको समयबारे स्थानीय तह वा संकलकसँग जानकारी लिई तोकिएको समयमा मात्र फोहोर हस्तान्तरण गरौँ। घरभित्र सुरक्षित रूपमा राख्नुको उद्देश्य फोहोर थुपारिराख्नु होइन, संकलन नहुँदासम्म सार्वजनिक स्थानमा प्रदूषण हुन नदिनु हो।
४ . फोहोर राख्ने भाँडो सुरक्षित बनाऔँ र घरआँगन देखि टोलसम्म स्वच्छता कायम राखौँ।
घरबाट निस्कने फोहोर वर्गीकरण गरे पनि त्यसलाई सुरक्षित रूपमा राख्न सकिएन भने व्यवस्थापन प्रभावकारी हुँदैन। त्यसैले कुहिने, नकुहिने र अन्य फोहोरका लागि आवश्यकताअनुसार छुट्टाछुट्टै भाँडोको व्यवस्था गर्नुपर्छ। फोहोर राख्ने भाँडो ढक्कनसहितको हुनुपर्छ, जसले दुर्गन्ध फैलिन र कुकुर तथा छाडा चौपायाले फोहोर छर्नबाट रोक्न मद्दत गर्छ।
फोहोरबाट निस्कने तरल पदार्थ चुहिएर भान्सा, आँगन वा नालीमा नपुगोस् भन्ने कुरामा पनि ध्यान दिनुपर्छ। भाँडो नियमित सफा गर्ने, फोहोर राख्ने स्थानलाई बसोबास गर्ने ठाउँ र खाद्य सामग्रीबाट अलग राख्ने तथा बालबालिकाको पहुँचबाट टाढा राख्ने बानी आवश्यक छ। दशैंमा घरको सरसफाइ गर्दा आँगन, कौसी, बगैँचा र वरपरका नालीमा थुप्रिएको फोहोर पनि हटाउनुपर्छ।
तर, सफाइका क्रममा संकलित फोहोर सडक वा खाली जग्गामा फाल्नु हुँदैन। घर सफा राखेर वरपरको सार्वजनिक स्थान फोहोर बनाउने प्रवृत्तिले स्वच्छताको उद्देश्य पूरा गर्दैन। आफ्नो घरको फोहोर व्यवस्थित गर्ने, छिमेकीलाई पनि सचेत गराउने र टोलको सरसफाइमा सहकार्य गर्ने हो भने चाडपर्वको समयमा समेत सफा तथा स्वस्थ वातावरण कायम राख्न सकिन्छ।
५. खाना खेर नफालौँ, एकपटक प्रयोग हुने सामग्री घटाऔँ र परिवारलाई जिम्मेवार बनाऔँ।
दशैंमा पाहुनाको स्वागत, पारिवारिक जमघट र भोजभतेरका कारण धेरै परिकार तयार गरिन्छ। तर, आवश्यकताभन्दा बढी खाना पकाउने र उपभोग हुन नसक्दा खाद्य फोहोरको मात्रा बढ्ने गर्छ। त्यसैले पाहुनाको अनुमानित संख्या र आवश्यकताअनुसार खाना तयार गर्ने, बाँकी रहेको सुरक्षित खानालाई उचित तापक्रममा राख्ने र समयमै उपभोग गर्ने बानी बसाल्नुपर्छ।
बिग्रिएको वा दूषित खाना भने सेवन गर्नु हुँदैन। त्यस्तै, बजारबाट सामग्री किन्दा कपडाको झोला बोक्ने, अनावश्यक प्याकेजिङ भएका वस्तु कम किन्ने, पुनः प्रयोग गर्न मिल्ने भाँडाकुँडा प्रयोग गर्ने र प्लास्टिकका एकपटक प्रयोग हुने सामग्रीको प्रयोग घटाउने प्रयास गर्नुपर्छ। पूजापाठ तथा घर सजावटका क्रममा प्रयोग भएका फूलपातलाई अन्य फोहोरबाट छुट्याउने र प्लास्टिक तथा कृत्रिम सजावटलाई उचित रूपमा व्यवस्थापन गर्ने बानी पनि उत्तिकै आवश्यक छ।
यी अभ्यासलाई घरका वयस्कले मात्र होइन, बालबालिका र पाहुनाले समेत अनुसरण गर्न सक्ने वातावरण बनाउनुपर्छ। घरका सदस्यबीच फोहोर छुट्याउने जिम्मेवारी बाँड्ने, फोहोर संकलनको समयबारे जानकारी राख्ने र सरसफाइलाई दैनिक व्यवहारको हिस्सा बनाउने हो भने दशैंमा मात्र होइन, वर्षभरि नै स्वच्छता कायम राख्न सकिन्छ।
फोहोर उत्पादन कम गर्नु, उत्पादन भएको फोहोरलाई स्रोतमै वर्गीकरण गर्नु र उचित व्यवस्थापन गर्नु नै स्वच्छ दशैंको आधार हो।
खुल्ला प्रेस । ५ कार्तिक २०८३, बुधबार ०८:०७